Historia Parafii Brańszczyk

Parafia Brańszczyk została erygowana prawdopodobnie w 1402 roku przez biskupa płockiego Jakuba Kurdwanowskiego.  Taką datę zasugerował ks. profesor Tadeusz Żebrowski, biorąc pod uwagę powstanie w tym samym roku parafii w niedalekim Pniewie i Szelkowie, których dokumenty się zachowały. Dokument erekcyjny parafii Brańszczyk zaginął w XVI wieku.

Geneza powstania Parafii

W 1590 roku na prośbę ks. Marcina Biedrzyckiego plebana z Brańszczyka biskup płocki Dunin Wolski wystawił nowy dokument erekcyjny. Nie zawiera on jednak daty powstania parafii, jej pierwotnego uposażenia i terytorium. Sprawa datowania pozostaje otwarta,  warto więc przytoczyć kilka dodatkowych faktów. Na terenach leżących  wzdłuż Bugu, zwłaszcza na jego prawym wyższym brzegu osady ludzkie powstawały już w okresie starożytności i średniowiecza o czym świadczą wykopaliska archeologiczne. Do tak wczesnego zasiedlania terenów przyszłej parafii Brańszczyk przyczynił się szlak lądowy i wodny łączący Morze Czarne z Morzem Bałtyckim. Najstarsza wzmianka dotycząca Brańszczyka dawnego Breńska bądź Brańska znajduje się w dokumencie Konrada Mazowieckiego datowanego na 1203 lub 1239 rok.  Nazwa Brańsk wywodzi się od staropolskiego ,,bran” – podmokły nadrzeczny grunt. Z powyższego dokumentu wynika iż w dawnym Brańsku znajdowała się  kasztelania, której podległe były wioski: Tuchlino, Mentne, Gora, Belyno, Turijno, Wysskowo.  Kolejny   fragmentu dokumentu  mówi o kapelanie z  Wyszkowa, co sugeruje istnienie w tej wsi kościoła (kaplicy), parafii lub ośrodka duszpasterskiego.  Ten fakt nie wyklucza jednak w żaden sposób istnienia parafii z kapelanem w Brańsku. Zapewne wschodnie rubieże jeszcze młodej  diecezji płockiej powstałej w 1075 roku, nękane najazdami pogańskich ludów pruskich, litewskich i jadźwińskich objęte były szczególną troską gospodarczą i duszpasterską. Oprócz grodu i kasztelanii w dawnym Brańszczyku mieściła się  komora celna w której kupcy płacili cło znacznie wyższe niż w Wyszkowie co, także podkreśla nadrzędność pierwszej miejscowości. Szukając początków parafii należy  uwzględnić  tytuł kościoła. Według aktu odnowienia erekcji parafii Brańszczyk kościół tutejszy od najdawniejszych czasów nosił tytuł Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, św. Jana Chrzciciela, św. Stanisława biskupa i św. Anny. Wezwanie Wniebowzięcia NMP i św. Jana Chrzciciela należą do najstarszych na ziemiach Polski. Starożytność parafii potwierdza także fakt pobierania na jej rzecz  dziesięciny swobodnej z odległych nawet o kilkadziesiąt kilometrów wiosek. Parafiom powstającym od XV wieku z zasady nie nadawano dziesięciny z poza okręgu parafialnego.  Przyjmując powyższe rozważania opierając się  w głównej mierze na dokumencie Konrada Mazowieckiego można przypuszczać, iż parafia w Brańszczyku istniała już w XIII wieku. Założonej tezie przeczy jednak dokument datowany na 1378 rok podpisany przez biskupa płockiego Ścibora uznający podległość Brańszczyka kościołowi parafialnemu w Wyszkowie. W opinii historyków dokument ten  nosi znamię falsyfikatu sporządzonego pod potrzeby rozstrzygania sporów o dziesięciny, przemawia za tym fakt  niepodpisywania w owym czasie dokumentów przez biskupów, dodatkowo stwierdzone jest, iż biskup Ścibor objął swój urząd dopiero 1381 roku.

Geneza powstania Parafii

Brak dokumentów z drugiej połowy XIII i XIV wieku dotyczących dawnego Brańska może świadczyć  o stopniowym upadku miejscowości. Upadek spowodowany był utratą dawnego znaczenia   szlaku handlowego, który na odcinku Rusi Kijowskiej kontrolowany był przez Mongołów i częstymi najazdami ludów ze wschodu, których kres nastąpił dopiero  po podpisaniu unii polsko-litewskiej w Krewie w 1385 roku. Gdy sytuacja polityczna uległa poprawie  rozwinęły się inne miejscowości.  Wyszków  leżący na pograniczu puszczy i terenów rolniczych o bardziej  urodzajnych glebach zyskał dzięki ożywieniu handlu i usług, co skutkowało nadaniem 1502 roku praw miejskich, gwarantującym nowe przywileje  i dalszy rozwój.  Brańsk położony  w głębi puszczy nie odzyskał swej pierwotnej nadrzędnej roli.

Fundacja, uposażenie terytorium

Faktem jest, iż parafia ufundowana została przez biskupów płockich, nieznane zaś jest jej początkowe uposażenie i terytorium. Można przypuszczać  iż w XIII wieku wchodziły w jej skład najstarsze wsie położone nad Bugiem Turzyn, Brańsk, Tuchlin i inne wymienione w dokumencie Konrada Mazowieckiego, których nazwy nie zachowały się do czasów obecnych. W kolejnych wiekach do parafii dołączony został Udrzyn i nowo powstała Trzcianka, Tuchlin okresowo się wyludniał i nie był traktowany jako wieś, pod nazwą kryły się tylko łąki  należące miedzy innymi do parafii. Protokół wizytacji biskupiej z 1609 roku wymienia pięć wiosek: Brańsk, Poręba, Udrzyn, Turzyn, Trzcianka. W 1639 roku powstała parafia Poręba, przy  parafii brańszczykowskiej pozostał Brańsk, Turzyn i Trzcianka. Na skutek karczowania lasów powstały nowe miejscowości i osady przynależne kościołowi brańszczykowskiemu, w pierwszej połowie XVII wieku Niemiry i Czeczoty, w XVIII wieku Budy, Knurowiec i Przyjmy. Budy brańszczykowskie składające się z kilku przysiółków położonych na niewielkich wzniesieniach w XX wieku administracyjnie zostały podzielone na Stare Budy i Nowe Budy. W drugiej połowie XIX wieku powstała wieś Komisarka obecnie Ojcowizna i Zarośla obecnie Nowy Brańszczyk.

Podległość diecezjalna i dekanalna

Parafia Brańszczyk od początku swego istnienia należała do diecezji płockiej, od  1992 roku do diecezji łomżyńskiej. Po zagęszczeniu sieci parafii w XV wieku dla lepszego wypełniania obowiązków wizytacyjnych biskup Paweł Giżycki w 1443 roku ufundował archidiakonat pułtuski w którego skład weszła parafia Brańszczyk. Od  1473 roku należała do nowo utworzonego dekanatu pułtuskiego, a od 1506 roku do dekanatu wyszkowskiego. W ramach mazowieckiej administracji książęcej od 1377 roku Brańszczyk leżał na terenie ziemi nurskiej w powiecie kamienieckim, w 1526 z całym Mazowszem został przyłączony do korony. W wyniku reorganizacji przeprowadzonej przez biskupa Ludwika Bartłomieja Załuskiego, uwzględniającej granice poszczególnych powiatów w 1693 roku parafia weszła w skład dekanatu kamienieckiego pozostając w nim do 1776 roku.  Przez kolejne niemal 250 lat do chwili obecnej na powrót podlega strukturom dekanalnym kościoła w Wyszkowie.

Kościoły ich położenie i wyposażenie

Parafia nie może istnieć bez miejsca sprawowania kultu religijnego- kościoła, kaplicy. Ile na przestrzeni wieków było kościołów w parafii Brańszczyk niewiadomo.  Pierwsze z nich mogły być powiązane z grodem, kolejne zapewne drewniane i niewielkie, nie  służyły zbyt długo swym parafianom z powodu niekorzystnego wpływu czynników atmosferycznych, częstych pożarów i wojen.  Trudna jest do ustalenia ilość, a także miejsce  usytuowania pierwszych świątyń, na szczególną uwagę zasługuje niewielkie wzniesienie położone na południowy wschód od obecnego kościoła nazwane na starych mapach ,,Cmentarzysko”. Na podstawie dokumentów można dowiedzieć się, iż miedzy 1547 a 1567 rokiem biskup płocki Andrzej IV Noskowski wzniósł swoim kosztem drewniany kościół. Pierwszy opis kościoła w Brańszczyku pochodzi z 1609 roku i prawdopodobnie dotyczy kościoła wyżej wymienionego. Przemawia za tym fakt zawarty w dokumencie  dotyczący zagrożenia ze strony rzeki, która podmywała brzegi. Proces podmywania brzegów z reguły jest powolny i długotrwały, zaś miejsce pod budowę świątyni  zapewne wybrane było z należytą starannością i rozwagą. Z późniejszych dokumentów można dowiedzieć się, iż kościół i istniejący wokół cmentarz z kostnicą znajdowały się nad rzeką na tak zwanych ,,Marwilach”. Obecnie  miejsce to  kryje się na końcu działki  o numerze 16 położonej przy ulicy Jana Pawła II. Z najstarszego opisu  wynika iż kościół był  piękny i mocny wymagał jednak poprawy zniszczonej podłogi i części dachu krytego gontem. Posiadał niezbędne wyposażenie i paramenty liturgiczne, był wystarczający na potrzeby liczącej kilkaset dusz wspólnoty parafialnej.

Kolejny kościół wybudowany został w 1728 roku przez ks. Pawła Dromlera z dochodów beneficjum  (głównie dochodów ziemskich parafii). Potrzeba budowy nowego obiektu sakralnego podyktowana była zaleceniem władz diecezjalnych, które określiły stan obecnego kościoła jako bardzo zły z powodu starości i zaniedbania. Aby ograniczyć zagrożenie ze strony rzeki, nowy Dom Boży  usytuowany został dalej od jaj brzegów w miejscu między obecnym kościołem i plebanią. Budowla na wzór wcześniejszych wzniesiona była z drewna, kryta gontem, z posadzką wykonaną  z kwadratowych cegieł, pod ścianami  znajdowały się deski po zdjęciu których można było przygotować mogiły dla znamienitszych parafian. Całość wraz z przykościelnym cmentarzem była obwiedziona drewnianym parkanem.  Od frontu znajdowała się brama wejściowa powiązana z dzwonnicą uposażoną w  dwa duże dzwony i trzeci mniejszy umieszczonym powyżej. W parkanie od wschodu, za wielkim ołtarzem znajdowała się kostnica, w której składano kości z grobów powtórnie użytych, chowane do wspólnej mogiły  podczas wielkich uroczystości np. Misji św. Kościół konsekrowany był  w 1739 roku pod wezwaniem św. Jan Chrzciciela, posiadał kilka ołtarzy ufundowanych ku czci innych patronów  parafii i malowane obrazy świętych wiszące na ścianach.

W 1833 roku ks. Piotr Rejchel rozpoczął budowę obecnego murowanego kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Choć poprzedni kościół nie był zbyt wiekowy to jednak jego zużycie i powiększająca się liczba parafian wymusiły potrzebę budowy nowej świątyni. Czas budowy przypadł na rządy cara Mikołaja I, człowieka nieprzychylnego Polakom i katolikom, miedzy innymi z tego powodu, jak również z powodu ograniczonych możliwości finansowych  nowy obiekt sakralny nie wyróżniał się określonym stylem architektonicznym , był mały i skromny. Środki na budowę nowej świątyni  pochodziły z oszczędności pozostawionych po poprzednim proboszczu księdzu Jakubie Ossowskim z ofiar parafian, ofiar kolatorów Wincentego i Tekli Rapackich miejscowych dziedziców.   Poprzedzający  Rapackich dzierżawca ekonomi brańszczykowskiej Romuald Bartold, wystarał się u  biskupa o przysłanie na tutejsze probostwo  księdza prałata Piotra Rejchla , kapłana który posiadał  doświadczenie budowy  świątyń. W 1857 roku ks. Bonifacy Ostrzykowski dobudował dwie zakrystie boczne,  w 1921 roku ks. Michał Wacław Wacławski powiększył zakrystie i dobudował prezbiterium opierając rzut poziomy kościoła na planie krzyża. Mimo przeprowadzanych prac budowlanych brańszczykowski kościół pozostał mały i niski, jednak  wzbogacony nowymi elementami i wciąż upiększany przez kolejnych proboszczów wyróżnia się swoim osobliwym stylem.  Wewnątrz świątyni w XIX wiecznym ołtarzu głównym umieszczony jest  obraz Matki Boskiej Częstochowskiej malowany na drewnie, na zasuwie obraz św. Jana Chrzciciela z początku XX wieku. Wystrój nawy głównej składa  się miedzy innymi z dwóch XIX wiecznych ołtarzy bocznych  i obrazów pochodzących z XIX i pierwszej połowy XX wieku, trzy z nich namalował miejscowy artysta malarz Wacław Ruszkowski. W ścianę północną pięknie wkomponowane jest epitafium wykonane z piaskowca poświęcone Tomaszowi i Barbarze Ostrzykowskim ufundowane w 1856 roku. W zakrystii na szczególną uwagę zasługuje obraz przedstawiający objawienie Matki Bożej, którego doznał ksiądz Tomasz Maliszewski (1593-1662) kanonik warszawski, proboszcz brański i relikwiarz Wszystkich Świętych podarowany parafii w 1848 roku przez papieża Piusa IX.

Otoczenie kościoła uzupełnia drewniana XIX wieczna dzwonnica, w której są dwa duże dzwony ufundowane przez parafian po II wojnie światowej, staraniem księdza proboszcza Bolesława Dudzińskiego i mała sygnaturka. Starsze opisy wymieniają trzy duże dzwony, które padły łupem okupantów niemieckich dwa w 1918 roku, trzeci w 18 stycznia 1942 roku, od tego momentu przez kilkanaście lat parafia pozbawiona była dużych dzwonów.

Cmentarz grzebalny

W kierunku północno- zachodnim, w odległości jednego kilometra od kościoła znajduje się cmentarz grzebalny. Jest to pierwsze miejsce pochówku  wyniesione poza siedziby ludzkie, wcześniej zmarli grzebani byli wokół świątyni.   Ta parafialna nekropolia powstała  około 1840 roku, pierwotnie zajmowała powierzchnię 200 prętów (około 3732 m­­­­­­2 ), obecnie 2 ha. W jej środkowej części znajduje się drewniana kaplica z napisem na frontowej belce X. B.O. 1861 (ksiądz Bonifacy Ostrzykowski 1861 rok). Początkowo ten obiekt sakralny   stał w miejscu prezbiterium dawnego XVIII wiecznego kościoła, został zbudowany  z drewna rozebranej  świątyni, w 1861 roku został zdemontowany  i przewieziony na obecne miejsce.

Proboszczowie

Probostwo brańszczykowskie uposażone w rozległe grunta stanowiło dochodowe beneficjum, które od wieków nadawane było proboszczom piastującym wysokie urzędy, posiadającym dobre wykształcenie i godności kościelne.  Najstarszy zachowany dokument dotyczący proboszcza brańskiego pochodzi z 1465 roku i wymienia tylko jego imię Paweł.
O następnych wiadomo już więcej i dla udowodnienia postawionej powyżej tezy należy wymienić niektórych: w 1602 roku Marcin Ossmolinensis, notariusz kurii biskupiej; w 1609 roku Jan Zalasowski, doktor, medyk przyboczny biskupa płockiego; w 1631 roku Filip Lampugnano , sekretarz króla Władysława IV. Wszyscy wyżej wymienieni proboszczowie i inni do 1833 roku nie mieszkali na terenie parafii, no co dzień posługę duszpasterską sprawowali księża komendarze (wikariusze). Proboszczowie przybywali do parafii na większe uroczystości, w celach wizytacyjnych ,kontrolnych, w lecie na wypoczynek. Począwszy  od ks. Piotra Rejchla budowniczego obecnej świątyni, wszyscy proboszczowie mieszkali na terenie parafii. Okres pobytu poszczególnych proboszczów był różny zawierał się w przedziale od 2 do 37 lat. Wszyscy księża krzewili wiarę katolicką, dbali o rozwój duchowy parafian, troszczyli się o należyty stan sakralnych obiektów. Niektórzy z nich w sposób szczególny zapisali się na kartach historii parafii i okolicy.

Ks. kan. Bonifacy Ostrzykowski proboszcz w latach 1837-1874 ,, człowiek renesansu” rozbudował i uposażył kościół, założył szkołę parafialną, napisał wiele dzieł wydanych drukiem także o swojej parafii, wychowywał w duchu wiary i patriotyzmu (nawoływał do powstania), parał się medycyną leczył swych parafian, założył ogród owocowo kwiatowy upiększony figurkami alegorycznymi (niczym eden pośród puszczy) pomagał biednym i potrzebującym. 

Ks. kan. Wacław Michał Wacławski proboszcz w latach 1916-1947, gorliwy duszpasterz i dobry gospodarz przeprowadził parafię przez dwie wojny światowe, rozbudował i upiększył świątynię, powiększył, ogrodził i uporządkował cmentarz grzebalny,  w 1925 roku pobudował obecną murowaną plebanię, skrupulatnie prowadził kronikę parafii, z dużym sukcesem prowadził pracę duszpasterską, wychowawczą, społeczną i kulturalną.

Ks. kan. Paweł Stachecki proboszcz w latach 1989-2020, kapłan ambitny, niebojący się trudnych wyzwań, podążał z duchem czasu wprowadził kościół brańszczykowski w XXI wiek. Zadbał o świątynię i jej otoczenie wymienił posadzkę, przebudował prezbiterium, odrestaurował ołtarze, położył nowe alejki na cmentarzu przykościelnym i grzebalnym, wzniósł pomnik i skwer Jana Pawła II, przeprowadził ogólnopolskie rekolekcje intronizacyjne dla rolników, wydał dwa tomy,, Kroniki Parafii Brańszczyk”. Budował wspólnotę parafialną w oparciu o wiarę, tradycję i umiłowanie ojczyzny odzwierciedleniem tego była dbałość o miejsca kultu religijnego i pamięci narodowej, uroczyste obchody świąt parafialnych, państwowych, okolicznościowych, powoływanie i wspieranie  grup modlitewnych i filantropijnie działających, inicjowanie pomocy osobom potrzebującym, uzależnionym, wykluczonym społecznie.

Parafia Brańszczyk logo biale tlo

Autor opracowania historii: Jan Szymanik